پسته یکی از درختان آجیلی دنیاست که مرکز پیدایش آن فلات ایران می باشد و از ایران به سایر نقاط جهان گسترش یافته است و در همه جای دنیا نیز به همین نام خوانده می شود.
اولین بار ایرانیان این گونه آجیلی را که هنوز هم در کوهستان های شمال شرق فلات ایران پراکنده هستند، از زادگاه خودش که جنگلهای طبیعی پسته می باشد به دشت منتقل کرده اند و رفته رفته به سایر مناطق فلات ایران گسترش داده اند. در ضمن این گسترش کمی، توسعه کیفی نیز انجام شده است به این ترتیب که پسته های درشت و خندان و واجد سایر صفات مطلوب مانند سبزی مغز و یا سفیدی پوست استخوانی و پر محصولی را مد نظر قرار داده اند. بدنبال توسعه کشت و کار پسته در مناطق و سرزمین های پهناور مختلف و بهگزینی میوه آنها بر حسب تفاوت های اقلیمی هر منطقه و اختلاف سلیقه باغداران در به گزینی ارقام پسته، در هر منطقه به مرور زمان یک سری پسته انتخاب شدند که ضمن سازکاری با آن منطقه دارای ویژگی های مورد سلیقه مردم آن منطقه بود. در دامغان هم پسته های درشت ، دارای مغز ترد و خوشمزه و سبز انتخاب شدند که اقلیم منطقه هم روی این صفات تاثیر داشت. درختان هفتصد ساله موجود در منطقه دامغان که جای پیوند روی آنها دیده می شود و همچنین ردیف کاری شده اند نشانگر این است که تکنیک پیوند زدن را دامغانی ها وارد تکنیک های پرورش پسته نموده اند. درختان پسته قدیمی در سایر مناطق قدیمی پسته کاری ردیف کاری نشده و یا اثر پیوند بر تنه قطور و قدیمی خود ندارند. لذا با استفاده از این تکنیک در زمان خود باعث ازدیاد غیر جنسی و ارقام یکنواخت و مرغوب گردیده اند. لذا دامغان توانست ارقام بسیار مرغوب مانند شاه پسند ، خنجری و عباسعلی را به مرحله ازدیاد برساند و سایر ارقام کولتیوارها مانند دولابی ، خانی ، حاج اسماعیلی، غنی آبادی، ملا سکینه ، پوست قرمز ، … را که هر کدام در یک محل تولید می شوند را ایجاد نمایند. در دهه های اخیر که بدلیل توسعه ارتباطات وتجارت سطح کشت پسته استان کرمان از دامغان پیشی گرفت، ارقام رفسنجانی بدلیل کثرت تولید و نه کیفیت آن، بعنوان ارقام ملی تلقی شدند و ارقام دامغان بعنوان ارقام محلی ولی با کیفیت مغز و طعم و رنگ و تردی و زودرسی مقام رفیع خود را حفظ نمودند.
موقعیت خوب جغرافیائی دامغان که وسط چهار راه تهران مشهد و اصفهان به شمال است به پسته دامغان که بدلیل زودرسی در زمان تعطیلات تابستانی می رسند این امکان را داد که بعنوان پسته تازه مورد استفاده قرار گیرند و با طعم عالی خود ذائقه مسافران و زائران حرم مطهر رضوی را خوش آید. در ضمنن نزدیکی به بازارهای مصرف (عمدتاً تهران) نیز امکان تازه فروشی را برای باغداران دامغان فراهم می نماید.
تاریخچه درخت پسته
محمد ابن جرير طبري ( قرن سوم هجري قمري ) پيدايش پسته را با استقرار حضرت آدم در كره زمين هم زمان دانسته و نوشته است : ” گويند ميوه هايي كه خداوند هنگام هبوط به آدم داد سي جور بود : ده نوع ميوه پوست دار ، ده نوع ميوه هسته دار و ده نوع ميوه بي پوست و بي هسته . ميوه هاي پوست دار شامل : گردو ، بادام و پسته و ……..
مسعودي مورخ و جهانگرد قرن چهارم هجري قمري در كتاب مروج الذهب و معادن الجواهر نوشته است : ” چون آدم از بهشت بيرون شد مشتي گندم و سي شاخه از درختان بهشت همراه داشت كه از آن ده ميوه پوست دار بود : بادام ، فندق و پسته
در تورات نيز از پسته سخن به ميان آمده است. در باب 43 از سفر پيدايش گفته شده است كه ” يعقوب هنگام فرستادن فرزندانش به دربار يوسف حاكم ، توصيه مي كند كه از محصولات سرزمين خود به عنوان ارمغان برايش ببرند . در زمره اين پيشكش ها از عسل ، كتيرا و پسته نام برده شده است.درباره محل پيدايش پسته ، منابع مختلف نظرهاي گوناگون بيان مي كنند : يك نويسنده فرانسوي آن را بومي ايران ، عربستان و سوريه دانسته است. دانشنامه بريتانيكا پسته را بومي ايران مي داند ، دانشنامه امريكانا پسته را از آسياي غربي مي داند . لاروس آن را به آسياي صغير نسبت مي دهد ، در كتاب دانشنامه فارسي خاورميانه و نواحي مديترانه و در كتاب المنجد از تركستان به عنوان زادگاه پسته ياد كرده اند
پسته گیاهی است که از دیرباز درنقاط مختلف ایران مورد کشت و پرورش قرار میگرفته است. جنگلهای وحشی و خودروی پسته در ناحیه شمال شرقی ایران و نواحی هم مرز با ترکمنستان و افغانستان پیشینهای باستانی دارد و تصور می رود که درخت پسته حدود 4-3 هزار سال قبل در ایران اهلی شده و مورد کشت و کار قرار گرفته است سبزوار و سرخس را از قدیمی ترین مناطق کشت پسته میدانند. سابقه کشت پسته در دامغان، سمنان و قزوین را به قرن هفتم هجری و در استان کرمان به قرن دوازدهم هجری نسبت می دهند. کشت پسته در سایر نقاط ایران سابقه 200-150 ساله دارد. علیرغم سابقه طولانی کشت پسته ایران، پسته کاری در دهه های اخیر توسعه بیش از پیش فزاینده ای داشته است.